|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.306. अध्यायः 306
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति योगनिरूपणम्॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
युधिष्ठिर उवाच। 12-306-0x(6476)(77689)
साङ्ख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि।
तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम॥ 12-306-1(77690)
भीष्म उवाच। 12-306-2x(6477)
साङ्ख्याः साङ्ख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः।
वदन्ति कारणं श्रेष्ठं स्वपक्षोद्भावनाय वै॥ 12-306-2(77691)
अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुसूदन।
वदन्ति कारणश्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्भनीषिणः॥ 12-306-3(77692)
वदन्ति कारणं चेदं साङ्ख्याः सम्यग्द्विजातयः।
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः॥ 12-306-4(77693)
ऊर्ध्वं च देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा।
एतदाहुर्महाप्राज्ञाः साङ्ख्यं वै मोक्षदर्शनम्॥ 12-306-5(77694)
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम्।
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः॥ 12-306-6(77695)
प्रत्यक्षहेतवो योगाः साङ्ख्याः शास्त्रविनिश्चयाः।
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर॥ 12-306-7(77696)
उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते।
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्॥ 12-306-8(77697)
तुल्यं शौचं तयोरेकं दया भूतेषु चानघ।
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः।
`तयोस्तु दर्शनं सम्यक्सूक्ष्माभावे प्रसज्यते॥' 12-306-9(77698)
युधिष्ठिर उवाच। 12-306-10x(6478)
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र फलं तथा।
न तुल्यं दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 12-306-10(77699)
भीष्म उवाच। 12-306-11x(6479)
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्।
योगाच्छित्त्वा ततो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति ते॥ 12-306-11(77700)
यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्।
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः॥ 12-306-12(77701)
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः।
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः॥ 12-306-13(77702)
लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः।
छित्त्वा योगात्परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शिवम्॥ 12-306-14(77703)
अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु यथा परे।
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते॥ 12-306-15(77704)
बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालं गता झषाः।
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र योगास्तद्वत्सुदुर्बलाः॥ 12-306-16(77705)
यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालमरिंदम।
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः॥ 12-306-17(77706)
कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप।
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः॥ 12-306-18(77707)
अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः।
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगो बलः प्रभो॥ 12-306-19(77708)
स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः।
समीरणयुतः क्षिप्रं दहेत्कृत्स्नां महीमपि॥ 12-306-20(77709)
तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः।
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्॥ 12-306-21(77710)
दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा हियते नरः।
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः॥ 12-306-22(77711)
तदेव च महास्रोतो विष्टम्भयति वारणः।
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्॥ 12-306-23(77712)
विशन्ति चावशाः पार्थ योगाद्योगबलान्विताः।
प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः॥ 12-306-24(77713)
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न नृत्युर्भीमविक्रमः।
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः॥ 12-306-25(77714)
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ।
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्॥ 12-306-26(77715)
प्राप्नुयाद्विषयान्कश्चित्पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्।
संक्षिपेच्च पुनस्तात सूर्यस्तेतोगुणानिव॥ 12-306-27(77716)
बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव।
विमोक्षे प्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्॥ 12-306-28(77717)
बलानि योगप्राप्तानि मयैतानि विशांपते।
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव॥ 12-306-29(77718)
आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति वा विभो।
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ॥ 12-306-30(77719)
अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः।
युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसशयम्॥ 12-306-31(77720)
स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम्।
पुरुषो युक्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः॥ 12-306-32(77721)
युक्तस्तथाऽयमात्मानं योगः षार्थिव निश्चलम्।
करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम्॥ 12-306-33(77722)
यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः।
महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम्॥ 12-306-34(77723)
तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्ववित्।
दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप॥ 12-306-35(77724)
सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः।
देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ॥ 12-306-36(77725)
तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः।
प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः॥ 12-306-37(77726)
आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योचलः।
पापं हन्ति पुनीतानां पदमाप्नोति सोऽजरम्॥ 12-306-38(77727)
नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः।
दर्शने श्रवणे चापि घ्राणे चामितविक्रम॥ 12-306-39(77728)
स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः।
आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशांपते॥ 12-306-40(77729)
स शीघ्रमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्या शुभाशुभम्।
उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते॥ 12-306-41(77730)
युधिष्ठिर उवाच। 12-306-42x(6480)
आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत।
योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति॥ 12-306-42(77731)
भीष्म उवाच। 12-306-43x(6481)
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भारत।
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात्॥ 12-306-43(77732)
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम्।
एकाहारो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्॥ 12-306-44(77733)
पक्षान्मासानृतूंश्चैतान्संवत्सरानहस्तथा।
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्॥ 12-306-45(77734)
अखण्डमपि वा मांसं सततं मनुजेश्वर।
उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्॥ 12-306-46(77735)
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च।
भयं शोकं तथा श्वासं पौरुषान्विषयांस्तथा॥ 12-306-47(77736)
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव।
स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम॥ 12-306-48(77737)
दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना।
वीतरागा महाप्रज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा॥ 12-306-49(77738)
दुर्गस्त्वेप मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम्।
न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ॥ 12-306-50(77739)
यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम्।
श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्॥ 12-306-51(77740)
अभक्षमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम्।
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा॥ 12-306-52(77741)
योगमार्गं तथाऽऽसाद्य यः कश्चिद्व्रजते द्विजः।
क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः॥ 12-306-53(77742)
सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते।
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः॥ 12-306-54(77743)
विपन्ना धारणास्तात नयन्ति न शुभां गतिम्।
नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप॥ 12-306-55(77744)
यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि।
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति॥ 12-306-56(77745)
नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम्।
परं योगस्य यत्कृत्यं निश्चितं तद्द्विजातिषु॥ 12-306-57(77746)
परं हि तद्ब्रह्ममयं महात्म
न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्।
भवं च धर्मं च ष़डाननं च
षट्ब्रह्मपुत्रांश्च महान्भावान्॥ 12-306-58(77747)
तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च
सत्वं विशुद्धं प्रकृतिं परां च।
सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं
तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्॥ 12-306-59(77748)
ताराधिपं खे विमलं सतारं
विश्वांश्च देवानुरगान्पितृंश्च।
शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा
न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च॥ 12-306-60(77749)
नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च
गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च।
परात्परं प्राप्य महान्महात्मा
विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः॥ 12-306-61(77750)
कथा च येयं नृपते प्रसक्ता
देवे महावीर्यतमौ शुभेयम्।
योगी स सर्वानभिभूय मर्त्या
न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा॥ ॥ 12-306-62(77751)
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षडधिकत्रिशततमोऽध्यायः॥ 306॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-306-1 तव सर्वज्ञेति थ.ध. पाठः॥ 12-306-2 कारणं हेतुः युक्तिरिति यावत्। स्वपक्षस्योद्भावनाय उत्कर्णाय कारणं श्रैठ्यमिति थ. पाठः॥ 12-306-5 सांख्या वै मोक्षदर्शिन इति ध. पाठः॥ 12-306-7 उभे चैते मते युक्ते इति ध. पाठः॥ 12-306-9 भूतानां धारणं तुल्यमिति ध. पाठः॥ 12-306-14 छित्त्वा योगाः परमिति ट. थ. पाठः॥ 12-306-23 व्यूहते विक्षिपति तुच्छीकरोतीत्यर्थः॥ 12-306-24 अवशाः स्वतन्त्राः॥ 12-306-26 आत्मानं च सहस्राणीति ट. थ. पाठः। सौभर्यादिवद्युगपदनेकदेहधारणं योगिनां दृष्टमित्यर्थः॥ 12-306-28 बन्धनेशस्य बन्धनं छेत्तुं समर्थस्य॥ 12-306-29 बलानि योगे प्रोक्तानि इति ध. पाठः। मया उक्तानीति शेषः॥ 12-306-32 पात्रे शिरसि धृते॥ 12-306-33 योगी पार्थिव निश्चलमिति थ. पाठः॥ 12-306-38 अवेक्ष्यात्मनीति झ. पाठः। जलं हन्तेव मीनानामिति ट. पाठः॥ 12-306-44 एकारामो विशुद्धात्मेति ठ. ध. पाठः॥ 12-306-45 ऋतूंश्चित्रान्संचरश्च गृहांस्तथेति ध. पाठः॥ 12-306-51 बहुसंकटमिति ध. पाठः॥ 12-306-52 अभक्तमटवीप्रायमिति ट. ध. पाठः॥ 12-306-62 योगान्सर्वाननुभूयेह मर्त्य इति ध. पाठः॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|